Tristörler devre üzerinde kullanilirken
anot ucuna pozitif katot ucunada negatif bir gerilim uygulanir. Bu durumda
tristör yalitkandir ve üzerinden herhangi bir akim geçirmez. Tristörün
iletime geçebilmesi için gate ucuna tristörün hassasiyetine bagli olarak küçük
bir pozitif gerilim uygulamak gerekir. Artik tristör tetiklenmistir ve bu
tetikleme islemi saniyenin binde birinde gerçeklesir. Tristör
tetiklendiginde iç direnci yaklasik 0.2 ohm gibi bir degere düser.
Teorik olarak tristör bu sekilde
tetiklenebilsede pratikte bu tetikleme islemi sonucunda tristör arizalanir
çünkü tristörün üzerinden geçen akimi harcayacak ve tristörü
koruyacak bir yük elemani bulunmamaktadir. Pratikte tristörün anot ucuna
tristör üzerinden geçecek olan akimi üzerinde harcayacak bir yük elemani
baglanmalidir. Bu eleman genellikle devrenin amacina uygun olarak bir lamba,
motor veya buna benzer yük elemanidir.
Tristörlarin iki türlü çalisma sekli
vardir. Birincisi DC akim ile çalistirmadir. Bu sekilde çalistirilan bir
tristör dogru balantilar yapildiktan sonra gate ucuna verilecek tetikleme
sinyali ile iletime geçer ve tetikleme sinyali ortadan kalksa bile
iletkenligi devam eder. Tristörü iletimden çikarmak için devreye uygulanan
gerilimin kesilmesi gerekir.
Ikinci yöntem ise AC akim ile çalistirmadir.
Bilindigi üzere AC akim çift yönlü bir akimdir yani AC akim kaynaginin
frekansina göre kaynaktan alinan akim bir süre pozitif bir sürede negatif
akim olarak çikar. Iste bu çalistirma aninda tristörün anodu pozitif
katoduda negatif pulsleri aldigi zaman gate ucuna bir tetikleme yapilirsa
tristör bu puls boyunca iletime geçer. AC akim yön degistirdiginde ise
tristör yalitkandir. Bu durum AC akimin frekansina göre çesitli hizlarda
gerçeklesir. Örnegin AC akim 50 Hz ise tristörde saniyede 50 defa iletken
ve yalitkan durumuna geçer. Bu sekil çalistirmada gate ucuna verilen
tetikleme sinyali sürekli olmalidir aksi halde tristör AC akimin ilk yön
degistirdigi anda yalitkan olur ve bir daha iletime geçmez.
Yapi olarak tristör iki adet transistörden
olusan bir devre elemanidir. Detayina girmeden sadece bilgi vermek amaciyla
tristörün transistörler ile yapilmis esdeger devresini asagidaki resimde
veriyorum.
Saglamlik kontrolü
Tristörler ölçü alaetleri ile ölçülebilecegi
gibi basit bir tristör kontrol devresi ilede ölçülebilir. Öncelikle bu
sekilde yapilacak kontrol için gerekli yöntemi ve devre semasini vermek
istiyorum.
Devrede yük olarak 12V ampül
kullanilmistir. S1 anahtari kapatildiginda devreye 12V DC verilmis olur ancak
tristör henüz iletken degildir ve lamba yanmaz. S2 anahtari kapatildiginda 1
Kohm'luk direnç ile düsürülen ve gate tetiklemesi olarak kullanilacak olan
pozitif gerilim tristörün gate ucuna uygulanir. Bu durmda tristör gerekli
tetikleme sinyalini aldigindan iletime geçecek ve yük üzerinden akimin
akmasina izin verecektir. Su anda lamba yanmaktadir. Artik S2 anahtari açilsa
bile tristör iletimde kalmaya devam edecektir. Tristörü iletimden çikarmak
için S1 anahtari açilarak devre gerilimi kesilmelidir. S1 anahtari tekrar
kapatildiginda lamba yine yanmayacaktir çünkü gate ucundan tetikleme
voltaji veren S2 anahtari açiktir. Eger burada bahsedilenler dogru olarak gerçeklesiyorsa
tristör saglamdir.
S1 anahtari kapatilir kapatilmaz lamba
yaniyorsa veya gate ucuna tetikleme sinyali verildigi halde lamba yanmiyorsa
tristör arizali demektir.
Bu devrede 12V DC yerine 12V AC kullanilmis
olsaydi S1 anahtari kapatildiginda lamba yine yanmayacakti ve S2 anahtari
kapatildiginda lamba yanacakti ancak burada bir fark var; S2 anahtari açildigi
anda lamba sönecektir çünkü AC akimin ilk negatif palsinde tristör
iletkenligini kaybedecektir. Lambanin sürekli yanmasi için S2 anahtarinin da
sürekli kapali kalmasi gerekmektedir. AC akim kullanildiginda tristör AC
akimin sadece pozitif palslerde iletime geçeceginden lamba DC akim kullanilan
devreye göre daha sönük yanacaktir.
Ikinci yöntem olan ölçü aleti kullanarak
tristörü ölçmek için ölçülecek bir tristör ve bir Ohm Metreye ihtiyaç
vardir. Ölçü aleti X1 konumuna alinarak siyah ucu tristörün anoduna
baglanir. Kirmizi uç ise katoda baglanir. Bu durumda ölçü aletinde
herhangi bir deger okunmamasi gerekir. Eger düsük bir direnç veya kisa
devre gözleniyorsa tristörün anot-katot arasi kisa devre olmus demektir ki
bu da tristörün arizali oldugunu gösterir. Eger bu ölçümde bir hata
yoksa simdi sira gate ucunun saglamligini ölçmeye geldi. Kirmizi ve siyah uçlar
tristöre bagli iken siyah uç anotdan ayrilmadan ayni anda gate ucuna
degdirildiginde tristör tetiklenmis olur ve ölçü aletinde çok düsük bir
direnç hatta kisa devre görülür. Bu durumda tristör tetiklenmistir,
anot-katot arasi iletken olmustur ve gate ucu saglamdir. Simdi gate ucuna
degdirilen siyah uc ayrilir ve ölçü aletinde hala ayni sapmanin oldugu görülür.
Bu da tristörün bir kez tetiklendikten sonra tetikleme kesilse bile iletimde
kaldigini gösterir. Eger gate ucu ayrildiginda ölçü aletide yüksek bir
direnç veya açik devre gösteriyorsa tritör arizalidir veya gate ucu
degdirildigi halde ölçü aletinde bir sapma olmuyorsa tristör yine
arizalidir.
Ölçü aletinin siyah ucu tristörün gate
ucuna kirmizi ucuda katoda baglandiginda çok düsük bir direnç (40 Ohm
civarinda) okunmali. Uçlar tes çevrildiginde ise maximum direnç (açik
devre) okunmali. Ayrica Anot-Gate ve Anot-Katot ölçümleri her iki yönde de
maximum direnç (açik devre) göstermelidir.
